مهریه از اساسیترین نهادهای مالی در حقوق خانواده ایران است و در اغلب دعاوی خانوادگی نقشی تعیینکننده دارد. یکی از پرسشهای پرتکرار در مشاورههای حقوقی این است که آیا زن در دوران نامزدی نیز مستحق مهریه است؟ برای پاسخ، باید به اصول کلی عقد نکاح، ماهیت نامزدی و آثار مالی زوجیت طبق قانون مدنی و قانون حمایت از خانواده توجه کرد.
ماهیت حقوقی نامزدی و عدم ایجاد زوجیت
در حقوق ایران، «نامزدی» صرفاً وعده ازدواج است و بهتنهایی هیچیک از آثار نکاح را ایجاد نمیکند.
مطابق ماده ۱۰۳۵ قانون مدنی:
« وعده ازدواج ایجاد علقه زوجیت نمیکند، اگر چه تمام یا قسمتی از مهریهای که بین طرفین برای موقع ازدواج مقرر شده، پرداخته شده باشد»
این ماده دو پیام مهم دارد:
1- نامزدی زوجیت ایجاد نمیکند.
2- پرداخت یا توافق بر مهریه در زمان نامزدی هیچ اثر حقوقی ندارد.
بر اساس همین ماده، حقوق و تکالیفی مانند مهریه، نفقه، تمکین، ارث و سایر آثار ازدواج، پیش از جاری شدن صیغه عقد نکاح به وجود نمیآید.
ایجاد مهریه تنها همزمان با تحقق عقد نکاح
مطابق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی:
« به مجرد عقد، زن مالک مهر میشود و میتواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن انجام دهد.»
بنابراین:
مهریه فقط و فقط از لحظه وقوع عقد نکاح به زن تعلق میگیرد.
قبل از عقد، حتی با توافق کامل طرفین، حق مهریه به وجود نمیآید.
در نتیجه اگر زن و مرد در دوران نامزدی بر میزان مهریه توافق کنند، این توافق باطل نیست اما غیر معتبر است و قابلیت مطالبه ندارد و منوط به وقوع عقد است.
قانون حمایت از خانواده مصوب ۱۳۹۱ نیز مهر را از آثار عقد نکاح دانسته و در هیچ مادهای برای «نامزدی» آثار مالی از جمله مهریه پیشبینی نکرده است.
بهطور مشخص، مواد ۲۲، ۲۸، ۲۹ و ۳۰ این قانون درباره نحوه ثبت، مطالبه، اجرا و وصول مهریه، همگی بر اساس وقوع نکاح ثبتشده طراحی شدهاند؛ بنابراین تا زمانی که عقد جاری نشود:
مهریه قابل مطالبه نیست
اجرائیهای صادر نمیشود
امکان توقیف اموال وجود ندارد
اگر در دوران نامزدی درباره مهریه توافق شود چه میشود؟
بسیاری از خانوادهها در جلسه نامزدی درباره مهریه صحبت یا حتی آن را در یک نوشته ذکر میکنند. اما این توافق:
اثر حقوقی مستقل ندارد
قابلیت مطالبه ندارد
فقط در صورت وقوع عقد، معتبر خواهد شد
چرا؟
زیرا طبق ماده ۱۰۳۵ قانون مدنی، نامزدی هیچ اثر حقوقی از نوع زوجیت ایجاد نمیکند. توافقها در این مرحله «معامله معلق بر وقوع عقد نکاح» محسوب شده و پیش از تحقق آن، حق مطالبهای به وجود نمیآورد.
نقش عرف و رویه قضایی در عدم شمول مهریه در نامزدی
رویه قضایی محاکم نیز کاملاً منطبق با مواد ۱۰۳۵ و ۱۰۸۲ قانون مدنی است.
دادگاهها در دعاوی مطالبه مهریه قبل از عقد، معمولاً به دو نکته استناد میکنند:
عدم وجود رابطه زوجیت
عدم تحقق شرط لازم برای تملک مهر (وقوع عقد)
بنابراین دادخواستهای مطالبه مهریه در دوران نامزدی همواره با صدور قرار رد دعوا مواجه میشود.
آیا پرداخت مبالغی در دوران نامزدی قابل مطالبه است؟
گاهی خانواده داماد مبالغی مانند کمکهزینه مراسم، طلا، هدایا یا حتی چک بهعنوان «مهریه آینده» پرداخت میکنند. این موارد سه حالت دارد:
هدیه (عطیه) محسوب شود
در این صورت تابع مواد ۷۹۵ تا ۸۰۷ قانون مدنی درباره «هبه» است و اصولاً قابل رجوع است مگر در موارد استثنایی.
پرداخت برای ازدواج آینده باشد
طبق ماده ۱۰۳۷ قانون مدنی، اگر نامزدی بههم بخورد و هدایایی داده شده باشد، طرفین میتوانند هدایا را مطالبه کنند.
عنوان مهریه داشته باشد
حتی اگر عنوان «مهریه» ذکر شده باشد،
طبق ماده ۱۰۳۵ این پرداخت هیچ اثر حقوقی بهعنوان مهریه ندارد
و فقط نوع پرداخت باید با قواعد عمومی قراردادها بررسی شود.
نتیجهگیری
با توجه به مواد قانونی و تحلیل حقوقی:
✔ نامزدی بهتنهایی موجب ایجاد حق مهریه نمیشود.
✔ مهریه فقط پس از وقوع عقد نکاح، طبق ماده ۱۰۸۲، به زن تعلق میگیرد.
✔ توافق بر مهریه در دوران نامزدی، بدون وقوع عقد، هیچگونه قابلیت مطالبهای ندارد.
✔ قانون حمایت از خانواده نیز آثار مالی از جمله مهریه را فقط بر نکاح ثبتشده مترتب میداند.
✔ پرداختهای دوران نامزدی، هدیه محسوب شده و قابل رجوعند، مگر در موارد استثناء.
نویسنده : ناصر نصیری فیروز
وکیل پایه یک دادگستری و مشاور حقوقی
نظرات کاربران (0)