بسیاری از زنان در زمان عقد دائم، در شروط ضمن عقد مینویسند: «زوج حق ازدواج مجدد ندارد و در صورت تخلف، زوجه وکیل مطلقالعنان در طلاق است.»
حال اگر شوهر بدون اجازه همسر دائم، صیغه (عقد موقت) دیگری بخواند، آیا این شرط فعال میشود و زن میتواند خودش را مطلقه کند؟
پاسخ ساده نیست؛ چون دیوان عالی کشور سالها دو نظر کاملاً متضاد داشته، اما در سالهای اخیر تقریباً یک نظر غالب شده است.
ایجاد حق طلاق به دلیل ازدواج موقت و تاریخچه اختلاف نظر در دیوان عالی کشور (از ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴)
دادنامه شماره ۹۲۰۹۹۷۰۹۰۸۳۰۰۶۵۸ (شعبه ۲۳ دیوان – ۱۳۹۲): «آنچه عرفاً تجدید فراش محسوب است ازدواج دائم است که حق قسم، نفقه و توارث دارد.»
دادنامه شماره ۹۲۰۹۹۷۰۹۰۸۲۰۰۱۲۷ (شعبه ۲۲ دیوان – ۱۳۹۲): «عبارت همسر دیگری ندارد منصرف به همسر دائم همتای زوجه اول است.» در این دوره اکثر قضات معتقد بودند فقط ازدواج دائم باعث فعال شدن شرط میشود.
شروع چرخش رویه؛ در دادنامه شماره ۹۳۰۹۹۷۰۹۰۶۸۰۰۶۸۱ (شعبه ۸ دیوان – ۱۳۹۳)«اگر شرط به صورت مطلق باشد، شامل ازدواج موقت هم میشود.» و دادنامه شماره ۹۸۰۹۹۷۰۹۲۵۳۰۰۵۴۱ (شعبه ۳ دیوان – ۱۳۹۸)برای اولین بار صراحتاً اعلام شد ازدواج موقت بدون اجازه، تخلف از شرط ضمن عقد است.
دادنامه شماره ۱۴۰۲۳۱۳۹۰۰۰۱۳۶۸۴۹۰ (شعبه ۲۳ دیوان – ۱۴۰۲) جالب است که همان شعبه ۲۳ که سال ۱۳۹۲ گفته بود «فقط ازدواج دائم»، در سال ۱۴۰۲ نظرش را ۱۸۰ درجه عوض کرد و گفت صیغه موقت هم مشمول شرط است!
دادنامه شماره ۱۴۰۳۹۱۳۹۰۰۰۸۷۴۵۱۲ (شعبه ۹ دیوان – ۱۴۰۳)در حال حاضر (آبان ۱۴۰۴) بیش از ۹۰٪ آرای جدید دیوان عالی کشور و تقریباً همه دادگاههای خانواده تهران، مشهد، اصفهان، شیراز و تبریز معتقدند:
اگر شرط ضمن عقد به صورت مطلق نوشته شده باشد، ازدواج موقت بدون اجازه زوجه دائم، حق وکالت در طلاق برای زن ایجاد میکند.
دلایل حقوقی مبنی بر ایجاد حق طلاق برای زن در صورت ازدواج موقت مرد
اصل اطلاق در قراردادها (ماده ۲۲۴ قانون مدنی):
لفظ «ازدواج مجدد» یا «همسر دیگری اختیار کردن» مطلق است و شامل هر دو نوع عقد نکاح (دائم و موقت) میشود، مگر اینکه صراحتاً قید «دائم» ذکر شده باشد.
نظر فقهای شورای نگهبان و مراجع معاصر:
آیتالله مکارم شیرازی، آیتالله سیستانی، آیتالله وحید خراسانی، آیتالله شبیری زنجانی و اکثر اعضای فقهای شورای نگهبان در استفتائات متعدد اعلام کردهاند: «اگر شرط به صورت مطلق باشد، ازدواج موقت هم تخلف از شرط است.»
تغییر عرف جامعه ایران:
در عرف دهه ۶۰ و ۷۰ شاید صیغه موقت «ازدواج» تلقی نمیشد، اما در عرف دهه ۹۰ و ۱۴۰۰، اکثریت قریب به اتفاق زنان ایرانی (بهویژه طبقه متوسط شهری) صیغه موقت را هم «خیانت» و «تجدید فراش» میدانند.
هدف اصلی شرط از دیدگاه زن:
زنی که این شرط را امضا میکند، به دنبال حفظ انحصار عاطفی و جنسی است، نه فقط بار مالی نفقه و ارث. ازدواج موقت هم این انحصار را از بین میبرد.
موارد استثناء (چه زمانی صیغه موقت حق طلاق ایجاد نمیکند؟)
ـ اگر در سند نکاح صراحتاً نوشته شده باشد: «فقط در صورت ازدواج دائم مجدد»
ـ اگر شرط به صورت مشروط نوشته شده باشد؛ مثلاً: «در صورت ازدواج مجدد دائم و ایجاد همسر دائم دیگر»
ـ اگر زن قبلاً به صورت کتبی یا عرفی به ازدواج موقت شوهر رضایت داده باشد (مثلاً در زندگی مشترک قبلی اجازه شفاهی یا کتبی داده باشد).
مدارک لازم برای اثبات ازدواج موقت در دادگاه
برای اینکه زن بتواند از این حق استفاده کند، باید ازدواج موقت شوهر را ثابت کند. بهترین مدارک به ترتیب اولویت:
- سند رسمی ثبت ازدواج موقت (در دفاتر رسمی ازدواج و طلاق)
- اقرار صریح مرد در دادگاه یا در پیامک/صوت/فیلم
- شهادت دو مرد عادل یا یک مرد و دو زن عادل (که خود صیغه را دیده یا شنیده باشند)
- استشهادیه محلی معتبر و گزارش ضابطین دادگستری (نادر است اما پذیرفته میشود)
راهنمای عملی برای زنان
در زمان عقد حتماً یکی از این عبارات را در شروط ضمن عقد درج کنید (و امضای مرد را بگیرید):
- «زوج متعهد شد تحت هیچ شرایطی بدون اجازه کتبی زوجه اقدام به ازدواج مجدد اعم از دائم یا موقت ننماید و در صورت تخلف، زوجه وکیل مطلق در طلاق باشد.»
- «زوج حق ازدواج مجدد (چه دائم و چه موقت) بدون اجازه کتبی زوجه را ندارد و در صورت تخلف، زوجه وکیل است که خود را مطلقه نماید.»
راهنمای عملی برای مردان (اگر نمیخواهید این حق برای زن ایجاد شود)
اگر قصد ازدواج موقت دارید و نمیخواهید همسر دائم بتواند طلاق بگیرد:
- یا اصلاً این شرط را امضا نکنید (بسیاری از مردان شرط را امضا نمیکنند).
- یا در شرط بنویسید: «زوج حق ازدواج مجدد دائم ندارد» و کلمه «موقت» را حذف کنید.
- یا رضایت کتبی همسر دائم را برای هر ازدواج موقت بگیرید (حتی یک پیامک واتساپ که زن نوشته «اجازه میدهم» کافی است).
نویسنده : ناصر نصیری فیروز
وکیل پایه یک دادگستری و مشاوره حقوقی
نظرات کاربران (0)