عدم پرداخت اقساط مهریه و عواقب حقوقی آن در دادگاه

 پرداخت مهریه یکی از مهم‌ترین تعهدات قانونی مرد پس از انعقاد عقد نکاح است. در بسیاری از پرونده‌ها، به دلیل سنگین بودن مهریه یا مشکلات مالی زوج، مرد دادخواست اعسار و تقسیط مهریه تقدیم می‌کند و دادگاه نیز پس از بررسی وضعیت مالی او، حکم به تقسیط مهریه می‌دهد.
اما پرسش اصلی این است: اگر مرد اقساط مهریه را در موعد مقرر پرداخت نکند، چه می‌شود؟ و آیا باید خسارت تأخیر پرداخت کند؟

برای پاسخ دقیق، باید هم قانون را بشناسیم، هم رأی وحدت رویه ۸۲۴ دیوان عالی کشور را، و هم نظریات مرکز تحقیقات فقهی-حقوقی قوه قضاییه را که به‌تازگی درباره خسارت تأخیر اقساط تأکید کرده‌اند.

اعسار و تقسیط؛ فرصتی برای پرداخت، نه راهی برای فرار

 در حقوق ایران این است که اعسار به معنای فرار از پرداخت بدهی نیست.
اگر دادگاه اعسار شوهر را بپذیرد:

مهریه تقسیط می‌شود و شوهر موظف است اقساط را در تاریخ‌های تعیین‌شده بپردازد.

عدم پرداخت اقساط می‌تواند تبعات شدید داشته باشد.

 در برخی از آرای اعسار و تقسیط ذکر می شود که عدم پرداخت چند قسط، منجر به لغو حکم تقسیط و ابطال اعسار می شود. در این حالت:

۱- مرد مجدداً ملزم به پرداخت کامل مهریه می‌شود.

۲- امکان بازداشت او طبق قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی وجود دارد.

۳- و مهم‌تر از همه، خسارت تأخیر اقساط معوق بر او بار می‌شود (تحت شرایط خاص).

ملاک قانونی خسارت تأخیر در مهریه نقدی (وجه رایج)

 مبنای خسارت تأخیر، ماده ۵۲۲ قانون آیین دادرسی مدنی است که دو شرط را برای تعلق خسارت تأخیر تأدیه تعیین کرده است:

✔️ ۱. مطالبه داین (زن)

✔️ ۲. تمکن مالی مدیون (شوهر)

تا زمانی که مرد متمکن باشد، اما از پرداخت امتناع کند، خسارت تأخیر شامل او می‌شود.

رأی وحدت رویه ۸۲۴ نقطه عطف در اجرا و اعسار

 رأی وحدت رویه شماره ۸۲۴ مورخ ۱۴۰۱/۶/۱ اعلام می‌کند« پس از صدور حکم اعسار، خسارت تأخیر تأدیه متوقف می‌شود اما اگر اقساط در موعد پرداخت نشود، نسبت به اقساط معوق، خسارت تأخیر تعلق می‌گیرد.»

این رأی چند پیام بسیار مهم دارد:

بعد از حکم اعسار، مرد مستنکف محسوب نمی‌شود.

یعنی عدم پرداخت قبل از اعسار، خسارت دارد؛ اما بعد از اعسار، تا زمانی که اقساط به‌موقع پرداخت شود, خسارت جدیدی محاسبه نمی‌شود.

اگر مرد اقساط را ندهد، فرض قانونی “عدم تمکن” حذف می‌شود و نسبت به اقساط معوق، خسارت تأخیر محاسبه می‌شود.

نظریه مرکز تحقیقات فقهی-حقوقی قوه قضاییه، بر اساس نظریه سال ۱۴۰۲ این مرکز:

 ✔️ اگر اعسار با تقسیط صادر شود، خسارت تأخیر تنها نسبت به اقساط معوق و از تاریخ سررسید همان قسط محاسبه می‌شود.

اگر مهریه “پول” باشد یا “سکه” چه تفاوتی دارد؟

در مهریه نقدی

 ✔️ اگر پرداخت اقساط عقب بیفتد → خسارت تأخیر اقساط معوق تعلق می‌گیرد.

زیرا:

مبلغ پول قدرت خرید ثابت ندارد

شاخص بانک مرکزی سال به سال تغییر می‌کند

تأخیر، ضرر مستقیم برای زوجه ایجاد می‌کند

بنابراین در مهریه پولی، زوج باید خسارت تأخیر تأدیه اقساط عقب‌افتاده را بپردازد.

در مهریه عین معین مثل سکه

سکه طلا، وجه رایج محسوب نمی‌شود؛ بلکه عین مثلی با ارزش روز است.

سکه ماهیتاً تابع ماده ۵۲۲ نیست و خسارت تأخیر جداگانه ندارد.

اما خودِ قیمت سکه روز به روز افزایش می‌یابد.

در مهریه‌های پولی، عدم پرداخت اقساط، مرد را بدهکار خسارت تأخیر می‌کند.

در مهریه‌های سکه‌ای، عدم پرداخت، مرد را بدهکار قیمت روز سکه می‌کند که معمولاً بسیار سنگین‌تر است.

نویسنده: ناصر نصیری فیروز - وکیل پایه یک دادگستری و مشاور حقوقی.