آیا رمز ارزها را می توان به عنوان مهریه تعیین کرد ؟
1) مقدمه
یکی از مرسومترین اموال و داراییهایی که در عرف و جامعه ایران به عنوان مهریه تعیین میشود، سکه بهار آزادی است. گاهی نیز در رسانهها شنیده میشود که فردی یکی از اعضای بدن خود را به عنوان مهریه تعیین کرده است؛ اما به دلیل اینکه اعضای بدن مالیت ندارد و تعیین آن به عنوان مهریه خلاف شرع، قانون و اخلاق حسنه است، چنین مهریههایی—حتی اگر تعیین شده باشند—باطل تلقی میشوند.
با تحول در نظام اقتصادی ایران و جهان، رمزارزها مانند بیتکوین و اتریوم و صدها رمزدارایی دیگر وارد عرصه معاملات شدهاند. در نتیجه، این پرسش مطرح میشود که آیا رمزارزها میتوانند به عنوان مهریه تعیین شوند؟ این مقاله به بررسی دقیق این پرسش از منظر حقوقی، فقهی و اجرایی میپردازد.
2) امکانسنجی تعیین رمزارزها به عنوان مهریه
2-1) شرایط قانونی مهریه چیست؟
مبنای حقوقی مهریه در قانون مدنی ایران تعریف شده است. مطابق ماده 1078 این قانون:
«هر چیزی را که مالیت داشته و قابل تملک نیز باشد، میتوان مهر قرار داد.» همچنین، ماده 1079 قانون مدنی بر لزوم معلوم و معین بودن مهریه تأکید دارد: «تعیین مقدار و جنس و وصف مهر باید به نحوی باشد که جهالت در آن منتفی گردد.»
بنابراین، شروط چهارگانه صحت مهریه عبارتند از:
-
مالیت داشتن
-
قابلیت تملک داشتن
-
معلوم و معین بودن
-
قابلیت تسلیم داشتن
ارزیابی امکان تعیین رمزارز به عنوان مهریه، بر اساس تطبیق این داراییهای نوظهور با همین چهار شرط کلیدی صورت میپذیرد.
2-2) آیا رمزارزها مالیت دارند؟
مفهوم «مالیت» در فقه و حقوق، به ارزش اقتصادی و قابلیت مبادله یک شیء اشاره دارد. در فقه اسلامی، «مال» چیزی است که در برابر آن مال پرداخت شود. از منظر حقوقی، ماده 215 قانون مدنی مقرر میدارد: «مورد معامله باید مالیت داشته و متضمن منفعت مشروع باشد.»
رمزارزها واجد این شرط هستند. امروزه رمزارزها در بازارهای جهانی و داخلی به صورت گسترده خرید و فروش میشوند و ارزش پولی قابلاندازهگیری دارند. مردم حاضرند در ازای دریافت رمزارز، پول یا کالای باارزش دیگری بپردازند. این امر نشاندهنده وجود «مالیت عرفی» برای آنهاست. علاوه بر این، تاکنون هیچ قانون صریح و خاصی در ایران، مالیت و معامله رمزارزها را منع نکرده است. حتی رویه قضایی و نظرات مشورتی نیز به این سمت گرایش دارند. به عنوان نمونه، نظریه مشورتی اداره حقوقی قوه قضائیه به شماره ۱۴۰۰/۳/۱-۱۵۵۵، با استناد به پذیرش عمومی و قابلیت مبادله، مالیت رمزارزها را تأیید کرده است.
2-3) قابلیت تملک رمزارزها
قابلیت تملک به این معناست که فرد بتواند مالکیت یک شیء را به صورت انحصاری در اختیار گرفته و بر آن سلطه قانونی داشته باشد. رمزارزها ذاتاً داراییهای دیجیتالی هستند که مالکیت آنها از طریق دارا بودن «کلید خصوصی» (Private Key) محقق میشود. فرد میتواند از طریق فرآیند استخراج (ماینینگ) یا خرید و فروش، مالکیت این داراییها را کسب کند. شبکه غیرمتمرکز بلاکچین، سابقه مالکیت و نقل و انتقالات را به صورتی شفاف و تقریباً غیرقابل تغییر ثبت میکند. بنابراین، مالک میتواند با اراده خود، رمزارز را انتقال دهد، بفروشد یا آن را نگهداری کند. این ویژگیها به وضوح قابلیت تملک رمزارزها را ثابت مینماید.
2-4) معلوم و معین بودن رمزارز به عنوان مهریه
برای رفع جهالت و جلوگیری از منازعات آتی، مشخصات مهریه باید به طور دقیق تعیین شود. خوشبختانه، ماهیت دیجیتال و کدبندی شده رمزارزها، این شرط را به آسانی محقق میسازد. هنگام تعیین مهریه، میتوان نوع رمزارز، مقدار دقیق و حتی آدرس کیف پول مقصد را به روشنی مشخص کرد. برای مثال، تعیین «یک عدد بیتکوین کامل» یا «پنجاه واحد تتر» تعیینکننده و فاقد ابهام است. ارزش این داراییها نیز در لحظه تسلیم بر اساس نرخ بازارهای معتبر قابل محاسبه و استعلام است. بنابراین، رمزارزها از نظر شرط معلوم و معین بودن مشکلی ایجاد نمیکنند.
2-5) قابلیت تسلیم رمزارز
تسلیم در حقوق، به معنای واگذاری تصرف و سلطه بر مال به طرف دیگر است و لزوماً به معنی تحویل فیزیکی نیست. تسلیم رمزارز با انتقال کنترل و دسترسی به آن محقق میشود. این کار عمدتاً از طریق ارسال رمزارز از آدرس کیف پول مرد به آدرس کیف پول زن و یا تحویل «کلید خصوصی» مربوط به یک آدرس حاوی رمزارز صورت میگیرد. پس از این انتقال، زن میتواند به طور انحصاری بر دارایی دیجیتال تسلط یافته و هرگونه دخل و تصرف مجاز در آن را انجام دهد. پس، قابلیت تسلیم رمزارزها نیز امری ممکن و عرفی است.
3) نتیجهگیری
با بررسی شروط چهارگانه صحت مهریه (مالیت، قابلیت تملک، معین بودن و قابلیت تسلیم) در تطبیق با ماهیت رمزارزها، میتوان نتیجه گرفت که:
-
رمزارزها به دلیل کاربرد گسترده و پذیرش عمومی، مالیت دارند.
-
از طریق مکانیزمهایی مانند کلید خصوصی و شبکه بلاکچین، قابل تملک هستند.
-
نوع و مقدار آنها را میتوان به دقت و بدون ابهام مشخص نمود.
-
از طریق انتقال در شبکه، قابل تسلیم به زوجه میباشند.
با عنایت به مواد 1078 و 1079 قانون مدنی و به ویژه نظریه مشورتی اداره حقوقی قوه قضائیه که مالیت رمزارزها را پذیرفته است، تعیین رمزارز به عنوان مهریه فاقد منع قانونی و شرعی بوده و در صورت توافق طرفین عقد، کاملاً معتبر و قابل مطالبه است. البته، توصیه میگردد در سند ازدواج یا ضمیمه آن، نوع رمزارز (مثلاً بیتکوین، اتریوم، تتر و...)، مقدار دقیق (به عدد) و در صورت امکان، مبنا یا منبع تعیین ارزش آن در زمان مطالبه به صراحت قید شود تا از بروز هرگونه اختلاف آینده جلوگیری گردد.
نویسنده: ناصر نصیری فیروز
وکیل پایه یک دادگستری و مشاور حقوقی
نظرات کاربران (0)